Brått er mai her, like overveldande kvar vår, med intens fuglesong, naturen som bråvaknar og lufta så skarp og klår. Like sikkert vårteikn er dei unge, lovande i raudt, blått og svart som feirer avslutninga av 12-13 års skulegong. Eg er russemamma for tredje  gong i år, men blir aldri heilt fortruleg med rolla, og kjenner meg lett uroleg desse maidagane. Måtte det gå bra denne gongen og!

Så mange flotte unge menneske som boblar over av livsglede – fulle av sjølvtillit, energi og trua på at dei er udødelege. Eg misunner dykk litt desse festdagane i sus og dus, og hugsar godt mi eiga russefeiring på 70talet , og den fantastiske kjensla av å vere ”on top of the world”.

De fortener verkeleg desse bekymringslause dagane, etter å ha stått på med mange heildagsprøver, fagdagar og innspurt til avsluttande eksamen. I tillegg er det mange som jobbar ved sida av, og tener eigne pengar, og det må vere lov å bruke litt ekstra i denne tida. De får heller fylle opp litt på BSU-en når de får feriepengar i juni.

Men likevel ligg angsten for at noko kan skje, og ulmar under overflata hos mange russeforeldre. Kombinasjonen av eldre bilar, unge sjåførar og lite søvn, har enda fatalt for nokre unge russ kva einaste vår. Lat oss sleppe å oppleve slike tragiske hendingar i år!

Vi i Sparebanken Sogn og Fjordane har samarbeidd med Vegvesenet og Trygg Trafikk i fylket, og gitt pengegåve til tryggaste russebil og laga filminnslag om russ og bilbelte. Då vi etterlyste russ til å vere med i kampanjefilmen vår, fekk vi inn eit flott knippe gutar og jenter. Her kan du sjå resultatet.

No oppmodar vi russen i fylket å sende inn artige, kreative bidrag til årets bilbelte kampanje. Premien er på 5.000 kroner, sjå meir om konkurransen på Facebook fana vår og denne videoen:

Så ynskjer vi alle ei super-duper russetid – ta vare på kvarandre, hald sjåførane vakne og nyt dagane. Og til alle russemammaer og –pappaer der ute – ver der for dei unge håpefulle, og dropp kjeftinga – det går bra i år og!

10. mai har vi termin, og vi ventar i spenning på at den nye nettsida vår skal sjå dagens lys for første gong. No er det snart 6 år sidan storesøstera gamle ssf.no vart skapt, og ho har vakse seg både stor og litt for tung. Difor har vi vore veldig medvitne på vekta i dette svangerskapet, og ventar oss ei mykje slankare utgåve av arten denne gongen

Vi har vore gjennom diverse faser også i denne ventetida, frå den spede starten i fjor haust, veksla mellom tvil og tru, til vi no har ei levedyktig ung nettside som berre ventar på å møte verda.

Vår førstefødde og eldste nettside, var eit resultat av sambuarskapet mellom SSF og Gjensidige NOR, og den jenta fekk mykje med seg frå sin mektige far. Så kom ssf.no nr.2 til verda for snart seks år sidan, og då var det EDB som tok på seg farskapet, med den første nettsida integrert i nettbanken. Men alle gode ting er 3, og denne gongen er vi stolte over å ønskje velkomen eit ekte SSF-produkt.

Undervegs har vi nytta oss av litt ”genteknologi” , slik at ssf-babyen vår blir akkurat slik vi ønskjer. Netlife Research hjalp oss å å finne ut kva vi eigentleg vil at nye ssf.no skal innehalde. Farmhouse, med hovudsete i Stryn, hjalp til med design og grafiske uttrykk som minner om fjordar, fjell, brear, snø og is. Epinova kodar innhaldet for oss, og skal gje hjelp og støtte til nettsida sitt unge liv framover.

Dei eigentleg foreldra finn vi i våre eigne rekkjer: Prosjektleiar Reiel Haugland med massevis av friske, kreative idear, og god på nett-teknologi. Nettbankansvarleg Per Magne Hervik – alltid opptatt av å finne nye, gode løysingar for nettbank, mobilbank, sms-bank. Produktsjef Arne Øvrebø som kjenner produkta våre til minste detalj og held styr på alle prisar og gebyr. Eg dristar meg til å kalle meg for ”ho mor sjølv”, med ansvar for å publisere i snart 3 generasjonar av ssf.no.

Med gode ultralyd-metodar har vi lukkast å få fram nokre gode bilde av ssf-babyen vå.

Vi er veldig spente på korleis de tek imot hjartebarnet vårt, og vi kan love dykk ei nettside heilt utanom det vanlege i bank og finansverda. 10. mai skal truleg det store skje, men dersom noko manglar i innspurten, kan det hende vi går på overtid nokre dagar. Men vi skal love at de får beskjed, for alle som har nettbank hos oss vil få ein epost om nye ssf.no på førehand.

Så håpar vi de er snare å kome innom på barselvisitt, og gjerne legg att ei helsing med synspunkt om den nye. Det er ikkje mange nyfødde som får vitjing av over 40.000 besøkande i løpet av dei første fjorten dagane av livet sitt, men det gjer ssf.no, når du skal logge deg inn i nettbanken vår.

Å kjøpe bustad er noko dei fleste gjer nokre få gonger i livet. Det startar gjerne med ei lita 2 eller 3-roms leilegheit. Ein del år seinare har du fått deg sambuar og born, og treng noko større. Det neste blir ein romsleg tomannsbustad, eller einebustad med hage. Når borna har flytta ut og ein er lei av vedlikehald og stor hage, er det på tide å få seg noko mindre igjen. All oppspart kapital som då ligg i einebustaden går til å dekke kjøpet av den nye og romslege leilegheita med plass til alt av møblar ein har kjøpt opp gjennom, pluss soverom til gjestar og barnebarn.

Innleiinga over er ei enkel skildring av det typiske livsløpet til ein bustadeigar. For førstegongskjøparane  viser skildringa kvifor det kan vere fornuftig å berre hive seg inn i det og kjøpe sin første bustad. Du har då fått ein fot innanfor i bustadmarknaden og kan starte oppteninga av eigenkapital. For til lenger du ventar, til større behov har du og til dyrare vert det.

For mange kan det vere skummelt å ta på seg eit privat bustadlån i millionklassen. Men når ein set summen i samanheng med kva ein kjøper, kva det kostar å byggje, lønnsnivået i Noreg, samt eksisterande skattereglar for bustad i dag, så har investering i eigen bustad vore ei god investering dei siste åra.

At prisane berre stig og stig er likevel ikkje alltid rett. Det er ikkje slik at bustadprisane alltid går oppover.  Vi har mange eksempel på eigedomar som vart kjøpte til særs god pris i ”toppåret” 2007, er seld langt under dette i etterkant. Det skal nemnast at vi truleg er tilbake på nivå med toppåret no. På kort sikt kan difor investering i bustad vere alt anna enn god butikk. Men går du til det steget at du kjøper din første bustad, så må du ikkje ha som hovudmål å tene pengar på bustadinvesteringa di. Du kjøper bustad først og fremst fordi du treng ein stad å bu, samt at det på lang sikt er det gunstig å eige sin eigen bustad.

Kva bør du så passe på når ein skal kjøpe bustad? Her vil eg kome med ei klar tilråding, og det er å synfare eigedomen nøye og nytte den tida du treng og har tilgjengeleg. Vidare er det alltid viktig å lese heile prospektet, samt takst og ikkje minst seljar si eigenerklæring og andre vedlegg. Vidare er det slik at du ikkje må vere redd for å stille spørsmål. Mange ting kan gjerne verke sjølvsagt når du snakkar med ein meklar, men det er ikkje alltid slik for bustadkjøparen. Dette er også noko vi meklarar veit, og det finst ikkje dumme spørsmål.

Når ein så har funne bustaden ein ønskjer å kjøpe, forhåpentlegvis avklart alle spørsmål og fått klarsignal frå banken, ja då er ein klar for å leggje inn bod. Dette er gjerne den mest nervepirrande delen. Rådet her er kort og godt å ikkje la seg stresse, og setje ei grense for kor langt du er villig til å strekke deg. Ein del kundar spør meklar kor mykje dei skal by. Svaret er det du sjølv meiner  eigedomen er verdt.  Å tenkje slik kan også vere ein god fasit når ein sjølve skal kome fram til kor langt ein er villig å strekkje seg i ein bodrunde.

Det som uansett er sikkert er at det er lett å la seg rive med. Eg skal love dykk at eg sjølv var minst like spent som alle andre då eg kjøpte min førre bustad og deltok i bodrunde. Om det er ei trøst, så vil eg sei at det er minst like spennande for ein rutinert meklar, som ein førstegongskjøpar. Eg har også opplevd å ”tape” bodrundar, men det skal ein heller ikkje vere skuffa over. Det betyr berre at eigedomen har passert den grensa du sjølv sette deg. Det kjem stadig nye bustader for sal, slik at ein vil alltid finne noko som ein kan trivast i.

Eit anna godt råd er å alltid gå på fleire visningar på ulike objekt, og ikkje tru at der berre er ein bustad som er aktuell for deg. Når du får litt erfaring vil du oppdage at bustader du likte godt i starten, fell lågare ned på lista etter kvart som du får sjå andre bustader. Det viktige er å våge, samt ha klare grenser for deg sjølv.

Avklar finansiering med banken på førehand, slik at du kan legge inn bod når du finn noko du likar. Å avklare dette tidlig er gjerne viktigare no enn før, sidan det no er krav om at du må ha minst 15 % eigenkapital. Dvs. at dersom du finn deg ein bustad til 2 millionar kr, så krev banken at du har minst 300 000 kr i eigenkapital. Dette er mykje pengar, og å starte tidleg med sparing i BSU er viktig.  Vidare  er det også slik at mange kommunar tilbyr kommunale startlån, nettopp for at unge skal kunne kome seg inn på bustadmarknaden. Om du er usikker på om din kommune har ei slik løysing, så ta kontakt og høyr. Ei tredje løysing som heller ikkje er uvanleg er at ein får foreldre til å bidra, anten med lån, forskot på arv eller kausjonsansvar.

Om du tykkjer dette vart mykje info på kort tid, og dette er litt vanskeleg å forstå,  ikkje  nøl med å melde deg på arrangementet vårt Bustadkveld for unge den 27. mars i  Sogndal og i Førde og Måløy 29. mars.  Her vil det stille både bankrådgjevarar og meklarar som kan svare på nettopp dine spørsmål.  I tillegg vil representantar frå kommunane og fleire utbyggjarar vere tilstades desse kveldane.

Lukke til på bustadjakt!

So har nok ei politisk stjerne vore på vitjing i fylket vårt. Trond Giske er ein glimrande politikar, ein flink pedagog og har handlekraft utan om det vanlege. Sist han var her, var under ein næringskonferanse i Førde i mars 2011. Eit glimrande foredrag, mykje applaus og borte var han. Ingen kommentarar eller kritiske spørsmål blei det funne rom for. Eg sat igjen med mange av dei som eg formulerte i ein blogg; same dag.

I Firda den 14.3 og på firda.no legg Helge Johnsen ord på sine opplevingar med utgangspunkt i Arbeiderpartiet sitt fylkesårsmøte. Spissformulert slik berre ein god journalist kan klare det. Her kjem ein veltalande og sterk statsråd frå dei vanskelege spørsmåla og debattane med å peike på kor godt vi eigentleg har det her i fylket. Etterpå vedtek lokalpolitikarane eit rekkje ønskje som alle veit at det ikkje finns pengar til og kallar møtet ”Fylkets fremst politiske verkstad”.

Har ikkje gjort heimeleksa

Eg har ikkje noko ønskje om å kritisere årsmøtet til Arbeiderpartiet. Eg trur vi ville sett det same om det var Senterpartiet eller Høgre som hadde besøk av ein av sine store. Eg er jamvel redd for at når NHO Sogn og Fjordane skal ha sin årskonferanse i slutten av månaden, så kan vi oppleve om lag det same. Vi verken vågar eller maktar å ta kampen med Makta, vi tek den heller mot kvarandre. Kvifor er det slik? Kvifor vågar vi ikkje å fremme disse krava med kraft og engasjement når høvet byr seg? Kvifor vågar vi ikkje å stille dei kritiske spørsmåla når vi har ”Makta” på heimebane? Det eine svaret er for meg innlysande. Vi har ikkje gjort heimeleksa vår. Vi har ikkje klart å bli samde om eigne prioriteringar. Vi er ikkje samde om kva som er det viktigaste av alt det viktige.

Få og utydelege

Sogn og Fjordane utgjer no om lag 2% av befolkninga i Norge. Vi kan sjølvsagt slå oss for brystet og rope opp om kor stor del av verdiskapinga vi har, kor viktige vi er for eksporten, kor låg arbeidsløyse vi har og kor sømelege vi er. Framleis er vi berre to 2% av veljarmassa! Det set store krav til tydeleg bodskap og pondus i argumenta for å nå fram! Dei siste tala frå SSB viser at Bergensregionen vil vekse med om lag 100.000 fram til 2030. Det er nesten like mange som vi i dag er i heile fylket. Kor trur de fokuset til Makta, som skal pioritere løyvingar til nye vegprosjekt, vil vere? Neppe på ein rasutsett FV 609 i Askvoll.

Næringsutvikling avgjerande

Positiv og lønnsam næringsutvikling er det einaste som kan bringe dette fantastiske fylket framover og synleggjere også for sentrale politikarar og byråkratar at vi fortener merksemd og plass på nasjonale investeringsplanar. Det er også det einaste som kan skape optimisme, skape tilflytting og gode oppvekstvilkår. Grunnlaget for dette vil vere større bu- og arbeidsregionar. Vi har naturressursane, vi har flinke folk og kunnskap, men vi manglar kapital og infrastruktur. Her må det satsast! Her må det investerast! Her må det byggast! Men vågar vi å seie klart og tydeleg kor ”her” er? Vågar våre sentrale fylkespolitikarar å ta ei sterkare styring og synleggjere heile fylket sine utfordringar? Klarer alle vi andre, som også er veljarar, å vere lojale når valet er tatt?

Og heilt til slutt. Har vi sjølvtillit og kraft til å ta kampen mot Makta, eller er det enklare å halde fram kampen mot kvarandre? I så fall er vi dømde til å tape dei store slaga.

Eg likar rett og slett ikkje å gje vekk pengesetlar i gåve til nokon. Bortsett frå den klassiske pengesetelen i ein konvolutt når ein av ungane skulle i bursdagsselskap, og ho mor fekk vite det dagen før. Det er sjølvsagt lettvint og greitt, og gåva i seg sjølv kan vere ein solid sum, men å kor kjedeleg!

Har du nokon gong opplevd den ufyselege kjensla, når du finn ein pengesetel som ligg åleine på gåvebordet innimellom bursdagskorta, eller konfirmasjonshelsingane? Då er gode råd dyre, og heile slekta må involverast for å finne ut kven som er gjevar.

Kvart år når vi nærmar oss mai, er det stor trafikk i banken av slekt og vener som vil gje pengegåve til konfirmantane, og kjøper bankremisse med spesielt omslag for konfirmasjon. Like etter helga er alle 15-åringane innom banken att, for å veksle inn bankremissene sine.

Men etter at Visa Gåvekort kom i fjor, har eg funne løysinga på pengegåve-problemet mitt. Det blir ikkje pengesetlar eller bankremisse frå fam. Huseklepp heretter ( eg jobbar med resten av familien). Eit lite, og snertent Visakort, levert i eit praktisk omslag, og med alle dei bruksområde som tenkjast kan, også netthandel.

Butikkar, restaurantar og handelshus har no hatt sine kort i fleire år, men då låser vi oss til berre ein, eller fleire butikkar, og det kan bli litt lite å velje i, og så må du møte opp på staden for å få tak i kortet. Då er Visa Gåvekortet endå meir genialt, for du kan bestille det direkte på nettet, og få sendt det rett til jubilanten, dersom han bur på ein annan kant av landet (jfr. Bankremisse-rutina ovanfor).

Eg likar godt å lage kort sjølv og gjerne skrive nokre rimstrofer til jubilanten, og med dei små gåvekortetuia, går det greitt å putte det inn i kortet eg har laga.

Ungdom og unge vaksne er ofte vanskeleg å finne treffande gåver til, då smaken kan variere frå svartaste Black Metal til Pink Lady. Men vi veit at dei er på nett heile tida, og då kan eit Visa Gåvekort gi dei sjansen til å få tak i akkurat det dei ynskjer seg via nettet.

Dersom nokon spør kva eg ynskjer meg til neste bursdag, er svaret enkelt : Snille born, god helse og eit Visa Gåvekort!

Tanken om å reise, festa seg allereie i barndommen på campingtur i ein fullasta Morris Ten. Auga store og nysgjerrige på alt eg fekk sjå og oppleve. Fantasien var sett i sving. Spørsmålet om å vere reiseleiar i banken kom i samband med ein busstur til Rüdesheim/Rhindalen i 1992 – ganske tilfeldig. Spennande, tenkte eg. Kva kan eg bidra med?

Guiden frå Oslo gjorde ein god jobb. Men, hm…., tenkte eg. Sitje å lese, kan eg også klare. Året etter fekk eg sjansen. Og eg visste nok ikkje heilt kva eg gav meg i kast med. Etter mange timar på biblioteket og kveldstimar heime, var guidestoffet endeleg klart. Ikkje gjort på ein dag, nei.

Bry seg

Kundane skal  merke at  eg bryr meg om dei. ”Nær, dyktig og engasjert”, har alltid vore eit mål. Det blir nokre timar i bussen, og pausar må vi ha.  Då passar det med ein kaffikopp og kaker laga i seine nattetimar. Alltid godt motteke.

Dei siste åra har vi vore 3 faste reiseleiarar frå banken. Alvdis, Reidun og eg. Turane vart etter kvart utvida med 2, av og til 3, bussar, og vi måtte vere fleire lagspelarar til å ta vare på våre gjester. 3 damer og sjåførar med kvar sine kvalitetar og kundepleie som mål, har gjort teamet komplett. Vi deler på oppgåvene og utnyttar dei beste sidene ved kvarandre. Samtidig er det nødvendig når utforutsette ting skjer som t.d. uhell eller sjukdom.

Songhefte er eit must og noko som fenger. Her syng vi av full hals, både med og utan den vakraste røysta. Konkurransar, rebusar og limerick aktiviserer turdeltakarane, så dei slepp å høyre på reiseleiaren heile tida. Og sjølvsagt er det premiering på det sosiale samværet om kvelden.

Dansegleda må pleiast også. Vi prøver å få til dans til levande musikk , men går ikkje det, nyter vi «medbrakte» tonar. Gjestene våre går aldri til sengs før musikken er slutt, her er det om å gjere å gripe dagen. Det hender til og med at vi tek fram musikken på rasteplassar og byr opp til dans.

Ein turdeltakar uttrykte at han var fornøgd i ein limerick:
”To galne guidar frå Sparebanken
og sjåføren med gråstenk i manken
For kvar einaste gjest er turen ein fest
et blir ikkje berre med tanken”

Positiv energi

Glede er det som pregar turane våre. Glede over å oppleve noko og bli kjend med andre. Glede over ein godt tilrettelagt tur. Glede over å få samarbeide med dyktige sjåførar som vi veit har respekt og omsorg for våre kundar. Glede over å få lov å gjere noko for banken også utanom det daglege arbeidet. Glede over å få gjere noko for andre. Glede smittar!

På ein av våre første turar, hadde vi pause på Grotli. Då kom ein eldre ungdom til meg og sa: ”Dette er nytt land for meg”. Han hadde aldri vore utanfor fylket. Han vart ein av våre mest trufaste turdeltakarar i mange år etterpå. Og min gamle historielærar frå Firda som var med på cruise i Middelhavet. ”Det e’ det same kor eg dauar, berre eg får sjå Kartago i levande live”.

Kjekt å vere på tur og kjekt å treffe igjen dei eg har vore på tur med seinare. Kvart år har vi Gjensynstreff i banken for alle som har reist med oss. Eg har tru på at slike kundearrangement er med å binde kundane tettare til banken. Og eg trur det gjer banken vår litt meir sprek , spennande og fargerik  enn konkurrentane.

Neste liv?

20 år har gått sidan eg begynte som reiseleiar og eg har fått vere med ca. 2.000 gjester på 27 turar for banken. Eg er glad for at eg tok denne utfordringa. Tillit, glede og positivitet, har gitt meg arbeidslyst og pågangsmot.

…trur nok at eg blir reiseleiar i mitt neste liv…

I vinterferien er det Kongleveke. Eg hugsar framleis Knax-vekene frå då eg var lita. Eg fekk vere med i banken og setje inn pengane eg hadde spart på sparebøssa mi. I starten var det kjekkast å samle klistremerke heilt til eg fekk ein fin premie. Seinare fekk eg meir forståing for kva saldo betyr, og det var kjekt å sjå denne bli større for kvar gong.

Det var også kjekt å gå i banken for å ta ut pengar til noko ein hadde spart til over lang tid. Å nå eit mål ved hjelp av eigen innsats og eigne forsakingar, gir langt større glede enn ”berre” å få. I tillegg til god innsats av barnet sjølv, kan ein også som foreldre/besteforeldre spare til barna. Ønskjer du å gi barna, eller barnebarna ein god økonomisk start på livet? Gjennom fast og målretta sparing over tid, kan sjølv småsummar bli betydelige beløp.

Ein tenkjer ofte på eigenkapital ved kjøp av bustad som sparemål. Dette blir meir og meir viktig, då reglane om eigenkapital stadig blir strengare. I  dag krev bankane minst 15% eigenkapital, dersom ein ikkje har foreldre, eller andre som kan stille tilleggstrygd for seg. Det er også kjekt å ha litt i bakhand ved til dømes konfirmasjon, førarkort og utdanning.

Tidshorisont og risiko

Det er lurt å sjå på tidshorisonten, når du skal velje spareform. Dersom ein sparar for eit visst føremål i nær framtid, kan det vere lurt å velje sparing på bankkonto.

Sparing til barn er langsiktig sparing – pengane skal gjerne ikkje nyttast før om 15-20 år. Då er det ein fordel å spare i aksjefond som mest truleg vil gi deg betre avkastning,  enn om du har pengane på ein høgrentekonto i banken. Langsiktig sparing i fond som investerer i aksjar har historisk sett gitt god avkastning. Dette er ingen garanti for framtidig avkastning, men historia har ein tendens til å gjenta seg. Det er viktig å vere merksam på at avkastninga kan variere mykje. Aksjemarknaden svingar både opp og ned. Men dess lenger ein sparer, desto større moglegheit har ein for solid avkastning på pengane.

I tillegg til lang tidshorisont, er også spareavtale ein måte å redusere risikoen på. Ved månadleg sparing blir pengane plasserte både i oppgangs- og nedgangstider, og kursrisikoen blir utjamna over tid. Når uttakstidspunktet nærmar seg, kan det vere lurt å flytte pengane over til mindre risikofylte løysingar. Uttaksavtale er eitt anna alternativ, der uttaka blir fordelt over fleire månader for å spreie risikoen.

Du kan også kombinere banksparing med aksjefond, eller spare i kombinasjonsfond. Desse fonda plasserer både i renter og aksjar. Då er risikoen mindre enn ved reine aksjefond, samtidig som forventa avkastning er høgare enn ved rein banksparing.

Spare i eige eller barnet sitt namn

Når du sparer til barn, må du velje kven som skal stå som eigar av pengane. Fordelar med å spare i føresette sitt namn, er at givar har full kontroll på pengane, og at du slepp å bekymre deg for avkorting i stipend pga. formuesgrensene til Lånekassen. Ei ulempe er at midlane inngår i føresette sitt bu ved samlivsbrot, eller død. Du må også vere obs på reglane om arveavgift ved utbetaling til barnet. Du kan mellom anna gi månadlege bidrag til underhald i studietida utan at barnet må betale arveavgift på dette.

Dersom du sparar i barnet sitt namn, kan overformynderiet avgrense råderetten til dei føresette når midlane overstig kr 75.000. Dette kan du unngå ved å nytte eit gåvebrev ved kontoopning, der ein fastset at gåvemidlane skal vere utanom overformynderiet sin kontroll.

Skatt og sparing

Ved sparing på bankkonto, må ein skatte av renteinntektene kvart år. Ved sparing i aksje- og kombinasjonsfond, betaler ein ikkje skatt på gevinst før ein løyser inn fondet. I tillegg får ein lagt til eit årleg skjermingsfrådrag som gjer til at ein ikkje må skatte av heile gevinsten. Skattefordelane ved sparing i aksjefond er med andre ord verdt å ta med i vurderinga ved val av spareform.

Til slutt vil eg komme meg ei oppmoding: Start sparinga no, og du når målet ditt fortare. Gjennom månadleg sparing kan sjølv småsummar bli betydelige beløp. Opprett ei spareavtale sjølv i nettbanken, ring til rådgjevaren din eller kundesenteret vårt, og få hjelp til å komme i gang.

Eg er invitert til heimbygda mi for å halde eit foredrag om trening og kosthald onsdag 29. februar. Det ser eg på som ei stor ære, og samtidig ein fin anledning til å fortelje om kva eg held på med. Som ein del kanskje veit, har eg ansvaret for kosthaldet til dei to Tippeligaklubbane Strømsgodset og Odd Grenland. Den viktigaste delen av jobben min er likevel mot folk flest, og vi har blant anna hatt nesten 17.000 personar på kosthaldskurs dei siste 11-12 åra.

På foredraget i Eikefjord vil eg snakke litt om kva eg har gjort og oppnådd med Godset og Odd Grenland, men bruke mest tid på å fortelje korleis ein praktiserer eit kosthald med lite karbohydrat og meir fett, og kvifor det er så effektivt både for folk flest og dei som trenar.

Kva er filosofien min bak trening og kosthald?

Vi er skapte til fysisk aktivitet, men kva er mest effektivt? Skal vi trene kort og intensivt, eller er rolegare, meir langvarig trening det beste? Dei siste åra er det blitt populært med ulike former for intervalltrening, eller andre forholdsvis korte og intensive treningsformer. Mange opplever økt styrke og oksygenopptak, mens det gjerne skjer lite med fettprosenten og vekta. Sjølv om styrke og kondisjon er ønskeleg, er det vekta og utsjånaden som opptar dei fleste. Betyr dette at lengre treningar med lågare intensitet er best? Nei, ikkje nødvendigvis. Det handlar om ein kombinasjon, der den intensive treninga er ”eit nødvendig vonde”, medan resten av dagens fysiske aktivitetar bør vere rolegare og meir lystbetonte. Variasjon er eit nøkkelord, men dette gjeld ikkje berre type trening, lengde og intensitet. Ved å variere når på dagen du trener og et, kan du oppleve ytterlegare forbetring av resultata. Dette blir kalla kaostrening.

Kaostrening = variasjon

Variasjon er ein nøkkel for maksimal treningseffekt. Det vil gjere det mindre sannsynleg å gå lei, samtidig som kroppen blir betre gjenomtrent. Det viktigaste er likevel at kroppen ikkje blir tilpassa ein type trening eller regime, men let den vere usikker på kva som kjem neste gang. Trenar du for eksempel det same styrketreningsprogrammet heile tida, vil den totale belastinga på nervesystemet og musklane etter kvart bli mindre – sjølv om treningsbelastinga er den same. Eit fast treningsprogram vil difor bli gradvis mindre effektivt, uansett kor bra det måtte vere i starten. Det kan for eksempel vere nok å forandre tal repetisjonar eller sett, men det kan vere endå betre å skifte øving, tidspunkt på dagen, rekkefølgja på øvingane, eller forandre lengda på pausane mellom setta.

Kombinasjonstrening, t.d. er naturleg, då denne forma for aktivitet var vanleg hos urmenneska. Under jakt måtte dei for eksempel gjerne spurte fort ein periode før dei kunne kaste spydet, eller drepe dyret på andre måtar. Deretter var det å bere så mykje kjøt som muleg heim til leiren – gjerne i ulendt og vanskeleg terreng. Naturlege aktivitetar som etterliknar dette kan vere: Turar i skog og mark med ryggsekk, hogge ved, grave i jorda og bere stein. Såkalla CrossFit-trening, der vi har nye, til dels ekstreme treningsprogram kvar dag, og gjerne kombinerer styrke og uthald gjennom lette styrkeøvingar over lengre tid, etterliknar desse prinsippa.

Ein anna spennande variasjonsmulegheit er å dele dagens treningsprogram i to korte økter i staden for ein lenger. Dette er noko som tidlegare var populært blant anna hos bulgarske vektløftarar, og blir støtta av studiar.

Ein dag med hard og intensiv trening bør gjerne etterfølgjast av ein meir moderat dag, men som likevel bør innehalde ein god del fysisk aktivitet. Dette har vore vanleg hos urfolk. Innan idrett har det blitt vanleg å variere treningsdagar i veka i høg, moderat og låg intensitet. Men også her er det viktig å ikkje gå inn i eit fast spor. Det er blant anna sannsynleg at våre urforfedre måtte ut på tøff jakt og sanking fleire dagar på rad, og derfor kan det vere lurt av og til å eksperimentere med intensiv og hard trening fleire dagar etter kvarandre. Ein god regel kan i så fall vere å trene moderat og roleg fleire dagar i etterkant.

Meir aktivitet i tidlegare tider

Frå tidlegare veit vi at hard trening åleine ikkje er spesielt effektivt for å gå ned i vekt, eller få lågare fettprosent. Sjølv om studiar viser at vi brukar meir tid til målretta trening enn nokon gang før, har den totale fysiske aktiviteten gjennom dagen gått ned. Dei aller fleste har ein rolegare fysisk livsstil no enn det vi er tilpassa gjennom evolusjonen. Sit du roleg størstedelen av dagen, vil ikkje hard trening 30-60 minuttar 2-3 gonger i veka nødvendigvis kunne vege opp. I verste fall kan dette virke som negativt stress, gi ukontrollert eting og vektoppgang – appetitten aukar i etterkant av intensive treningar. Moderat, hyppig og meir langvarig fysisk aktivitet, kan vise seg meir effektiv for appetitten og vekta.

Kosthaldet er det viktigaste

Eit godt uttrykk er: ”Trening er gram, og kosthald er kilo”. Det betyr at kosthald er isolert sett det viktigaste for vekt og kroppssamansetning. Det er ikkje nok å berre starte å trene. Følgjer du  ikkje opp treninga med eit sunt kosthald, vil den ha lite effekt på vekta, sjølv om ein kjem i betre fysisk form.

Timothy Church og kollegaer presenterte i 2009 ein studie av 464 overvektige, utrena kvinner med ein gjennomsnittsalder på 57,2 år. Kvinnene vart randomiserte til fire ulike grupper: Ei ikkje-trenande kontrollgruppe, og tre grupper som trente 72, 136 og 194 minutt i veka med 50 prosent intensitet rekna ut frå maksimal puls. Alle gruppene gjekk ned i vekt, men dei trenande gjekk ikkje meir ned i vekt enn kontrollgruppa, og dei som trena mest gikk ikkje meir ned i vekt enn dei som trena minst – snarare tvert i mot. Kva var grunnen? Church forklarer at trening bidreg til å forbrenne berre nokre ekstra hundre kaloriar om dagen, og at dette lett blir utjamna med litt ekstra mat, som gjerne følgjer i kjølvatnet av auka fysisk aktivitet. Studiar kan tyde på at denne auka appetitten gjeld spesielt for mat som er rik på karbohydratar.

Der trening åleine er lite effektivt, kan derimot kosthald åleine bidra til stor vektnedgang. Studiar som samanliknar effekten av berre kosthald med kosthald + trening, viser at kosthaldsgruppa gjerne går like mykje ned i vekt som dei som både trener og et sunnare. Dette gjeld både for overvektige, og dei som ikkje er det. Likevel er det viktig å merke seg at trening og kosthald saman gjerne fører til mindre muskeltap og større fettap samanlikna med dei som berre legg om kosthaldet.

Lågkarbo

Ei norsk studie frå 2011 over 10 veker frå Pål Jåbekk, Ingvild A. Moe og kollegaer, viser at trening og eit lågkarbohydratkosthald høyrer saman. I deira studie deltok 18 utrente kvinner mellom 20-40 år, som vart vilkårleg delt i to grupper. Begge gruppene trena under oppsyn 60-100 minutt to gonger i veka, men det var berre den eine gruppa som vart sett til å følgje eit karbohydratredusert kosthald. Den andre gruppa skulle ete som vanleg. Etter 10 veker viste resultata at dei som berre trena ikkje hadde gått ned i vekt, mens lågkarbogruppa hadde gått ned gjennomsnittleg 5,6 kg. Endå meir imponerande var at berre fett var blitt borte. Dette er unormalt med så stort vekttap, og viser at trening har sin effekt om den blir utført saman med eit sunt kosthald – eit lågkarbohydratkosthald.

Då gjenstår det berre å ønskje alle velkomne til møte og foredrag på Allhuset. Eg gler meg veldig og håpar og trur at du og vil ha ei fin og interessant tid der. Det vil bli sett av tid til dei som måtte ha spørsmål dei ønskjer svar på. Vi sjåast!

Talet på menneske på jorda har passert 7 milliardar. Om få år vil det vere oppe i 9 milliardar. Ei av dei store utfordringane vi skal handtere, er å sikre at alle desse 9 milliardane får tilstrekkeleg med mat. Sjølv om dei fleste politikarane her til lands mest truleg også ser denne utfordringa, er det likevel enkelte av dei som tek til orde for at midlane i landbruksoppgjeret i større grad skal kanaliserast mot «landskapspleie». Dette opprørar meg.

Talet på bønder i Noreg har blitt redusert dramatisk i løpet av dei siste 30 åra. I mange bygder må ein leite godt for å finne bruk der det framleis vert produsert mjølk. Sjølv om talet på bønder har gått mykje ned, har effektiviseringa av landbruket medført at produksjonen har halde seg om lag på same nivå som tidlegare.

Sjølvforsyning eit etisk ansvar

Den norske sjølvforsyningsgraden er om lag 45%. Dette inneber at vi i stor grad er avhengige av å importere matvarer. Kan vi slå oss til ro med dette? Den økonomiske velstanden vår sikrar at vi har råd til å kjøpe oss fram i matvarekøen. Eg syns likevel at det må vere lov å stille spørsmål med det moralske perspektivet knytt til dette. Det er vel liten tvil om at risen som vert dyrka i Asia kjem langt betre til nytte som grunnleggjande ernæring for befolkninga der enn som ekstra snadder til laurdagskyllingen på norske bord?

Matproduksjon eit nasjonalt ansvar

Eg meiner at vi som nasjon har plikt til å ta i bruk landet vårt på ein best mogleg måte. Dette inneber at vi tek vår del av matvareutfordringa som verda står overfor. Dette inneber at vi erkjenner at matvareproduksjonen vår, trass i oljerikdomane som vi er så heldige å disponere, er og framleis vil vere svært viktig både for oss sjølve og resten av verda.

Plenklippar eller rundballepresse?

Derfor vert eg både oppgitt og forbanna når det frå enkelte politiske hald vert tatt til orde for at landbruksoppgjeret i større grad bør kanaliserast inn mot «landskapspleie». I klårtekst betyr dette at samfunnet skal lønne bøndene for å halde graset nede på bøane og krattskogen borte frå beitelandet. Matvareproduksjonen vert eit underordna element.

Matvareproduksjonen er og må alltid vere det viktigaste oppdraget for norske bønder. Det er derfor avgjerande at det skal løne seg å produsere. Vi skal ikkje ha ein norsk landbrukspolitikk som gjer at rundballepressene vert bytta ut med plenklipparar.

Det er gjerne slik at merksemda mot Sparebankstiftinga Sogn og Fjordane følgjer gåvetildelingane våre, slik at det fort vert litt stilt rundt oss i dei lange periodane mellom søknadsfristane. Men det tyder slett ikkje at det ikkje skjer noko! Sidan førre søknadsrunde har stiftinga mellom anna fått ny administrasjon og har evaluert sitt første driftsår, og nokre endringar i stiftinga byrjar å gjere seg synlege i tida som ligg foran oss. Så her er nokre oppdateringar frå stiftinga:

Ein av dei sentrale tinga vi har gripe fatt i, er stiftinga si målsetting om å vere open ovanfor både presse, søkjarar, banken sine kundar og publikum generelt. Difor vil Kjell Sandnes og underteikna freiste å kommunisere korleis vi prioriterer gåvemidlane, både for at publikum skal få større forståing for gåvetildelingane våre, og ikkje minst for at det skal bli lettare for dei å finansiere gode prosjekt i fylket vårt.

Årets kultur-idé 2012

Eitt av tiltaka for å syne korleis vi tenkjer og jobbar, er lanseringa av Sparebankstiftinga og NRK Sogn og Fjordane sitt prosjekt «Årets kultur-idé 2012», kor arrangørar kan få brei marknadsføring og ei gåve på 100.000 kroner til å gjennomføre arrangementet sitt. Bakgrunnen for prosjektet frå Sparebankstiftinga si side er at vi ønskjer å setje fokus på ei gruppe som ofte kjem i bakgrunnen, nemleg eldsjelene som organiserer dei mange arrangementa som gjer fylket vårt til ein triveleg og spanande plass å bu. NRK har på si side lenge vore flinke til å trekkje fram utøvarar frå fylket, så det vart naturleg å setje fokus på arrangørane òg.

“Årets kultur-idé 2012″ inviterer difor deg som har ein god ide til eit kulturarrangement til å søkje. Det kan vere eit eksisterande arrangement, eller ein fersk idé til eit heilt nytt kulturtiltak. Ingen sjangrar eller kategoriar arrangement er ekskludert, men sidan dette prosjektet er i samarbeid med NRK Sogn og Fjordane vil venteleg fokuset ligge på kulturfeltet, slik at t.d. idrettsarrangement kanskje ikkje er det som vert trekt fram i denne samanhengen. Viss dei då ikkje skil seg ut med originalitet og nytenking ut over «vanlege» idrettsarrangement!

Ein jury vil etter søknadsfristen 1. mars plukke ut eit “finaleheat” av idear kor publikum kan stemme fram det arrangementet som dei synst skal få 100.000 i gåve frå Sparebankstiftinga. Juryen og publikum sine stemmar vert vekta likt i den endelege avgjerda. Presentasjonen av finalistane, juryen og avstemminga vil ligge på NRK Sogn og Fjordane sine nettsider frå byrjinga av mars.

MEN sjølv om ein jury i denne samanhengen får plukke ut sine favorittar – så vert ALLE som søkjer vurderte for gåver frå Sparebankstiftinga. Dermed kan prosjektet gje langt fleire “vinnarar” enn den som vert stemt fram gjennom “Årets kultur-idé 2012″! I tillegg vil alle dei som vert plukka ut få brei omtale på NRK Sogn og Fjordane og nettsidene deira www.nrk.no/sfj – og alle arrangørar veit at mediaomtale aleine er gull verdt for eit arrangement, så her er det mange som vil få noko ut av konseptet sjølv om det til slutt er berre eit arrangement som vert framheva og utropt til årets kultur-idé. Klikk her for påmelding og meir informasjon.

Kurs i søknadsskriving

Men vi set òg i gang andre tiltak for å «opne stiftinga». Til dømes lanserer stiftinga og fylkeskommunen i desse dagar eit søknadskurs, både for å få inn fleire og betre søknadar til seg sjølve – og for å få fleire av søkjarane i fylket til å nytte andre støtteordningar på nasjonalt nivå. Det er nemleg fleire hundre fond, legat og offentlege støtteordningar i landet vårt – men diverre går det førebels lite pengar frå desse ordningane til Sogn og Fjordane. Vi trur det i hovudsak er fordi det kjem færre søknadar frå fylket vårt til desse ordningane. Difor set vi no i gang med eit kurs i Førde – og voner det vert førespurnad om fleire kurs rundt om i fylket. Vi kjem i alle fall gjerne og held kurs der du bor, om det er behov!
Vi har òg lagt ut nokre søknadstips på nettsidene våre; desse kan vere nyttige både når du søkjer oss og midlar frå andre støtteordningar.

Forenkla søknad

Eit anna tiltak vi lanserer i desse dagar er løysinga med «Forenkla søknad» som no ligg ute på våre nettsider. Dette er mynta på dei søkjarane som treng litt pengar raskt; difor kan du gjennom «forenkla søknad» søkje heile året – og få svar innan 4 veker. Her kan du søkje om inntil 10.000 kroner, og du kan få slik støtte inntil to gonger pr. år. Skal du søkje om meir enn 10.000,-, vel du «fullstendig søknad» og søkjer til søknadsfristane våre 1. mars og 1. september som før.

Har du andre innspel til korleis vi kan «opne» stiftinga? Send oss ein e-post på post@sparebankstiftinga.no eller bruk kommentarfeltet.